اکوتوریسم راهی برای پایداری طبیعت و فرهنگ

نوشته: افسانه احسانی
توسعه پایدار توسعه ای است که توسعه فرهنگی، اجتماعی و زیست محیطی همزمان با توسعه اقتصادی اتفاق بیفتد و اقتصاد از نظر ارزشی در جایگاه بالاتری نسبت به سایر جنبه های توسعه قرار نگیرد. برای چنین توسعه ای نیاز به نیروهای انسانی دغدغه مندی داریم که به باور درونی حفاظت از ارزش های فرهنگی و زیست محیطی رسیده باشند همچنین به قوانینی که این منابع انسانی دغدغه مند را حمایت کنند. همچنین مسولین و شهروندانی که علاوه بر منافع خود و خانوادشان به حقوق سایر انسانها و سایر موجودات این کره خاکی چه در کشورخود و چه درسایر نقاط جهان احترام میگذاردند. به این ترتیب راهی بس طولانی برای رسیدن به توسعه پایدار داریم
انسان شهری برای رسیدن به آرامش و درک لذت‌های نهفته در طبیعت به آن پناه می‌برد تا فشارهای حاصل از زندگی را کاهش دهد. میل به حضور در طبیعت و بهره‌مندی از مواهب آن روزبه‌روز در حال افزایش است در حدی که این حضور به‌تدریج اثرات منفی خود را نشان داده است. مفهوم اکوتوریسم به‌منظور کاهش این اثرات و افزایش تأثیرات مثبت جریان گردشگری در طبیعت، رفته‌رفته جایگاه مستقلی پیدا کرد تا الگویی مناسب برای استفادة خردمندانة گردشگران از منابع طبیعی باشد. از اکوتوریسم تعاریف متعددی شده است که در عین تشابه، ابهاماتی را نیز در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند. برخی از این اصطلاحات تنها برای دورة کوتاهی کاربرد داشتند و برخی هنوز هم رایج هستند. در سال 1991، انجمن جهانی اکوتوریسم[1] یک تعریف اولیه ارائه داد که به‌عنوان تعریف مناسب، ساده و گویا به کار می‌رود:
اکوتوریسم سفری است مسئولانه به مناطق طبیعی که موجب حفظ محیط‌زیست و بهبود کیفیت زندگی مردم محلی شود.
به دلیل اینکه اکوتوریسم به‌صورت ایده، و نه به‌عنوان موضوعی آکادمیک، مطرح شده است، بسیاری از گروه‌های تجاری و دولت‌ها آن را بدون درک ابتدایی‌ترین اصولش، ترویج کرده‌اند. هر یک از بخش‌های درگیر در این صنعت اعم از دولت، شرکت‌ها و آژانس‌های مسافرتی، اقامتگاه‌ها، جوامع بومی، مراکز فروش مواد غذایی، راهنمایان تور و گردشگران که در حوزة اکوتوریسم فعالیت می‌کنند، لازم است در پایبندی به اصول اکوتوریسم مسئولانه رفتار کنند. راهنمایان تور و گردشگران، که ارتباط مستقیم‌تری با مقصدهای اکوتوریسم دارند، حتی در نبود دستورالعمل مدون و نظارت از سوی دولت، حقی برای استفاده‌های ناموزون و مغایر با اصول، از مناطق طبیعی، بکر و آسیب‌پذیر ندارند. آن‌ها باید اثرات منفی حضور خود در طبیعت را به کمترین میزان کاهش دهند. مسلماً حضور انسان در طبیعت آسیب‌های متنوعی دارد که با دقت عمل در مدیریت و برنامه‌ریزی سفر می‌توان آن را مسئولانه‌تر کرد تا آسیب کمتری وارد شود. رد پا تنها چیزی است که از اکوتوریسم در طبیعت باقی می‌ماند و عکس‌ها و خاطرات سفر تنها چیزهایی که از طبیعت نزد اکوتوریست‌‌ها باقی می‌ماند. فعالیتی که اینگونه عمل نمیکند اکوتوریسم نیست و اجازه ندارد این نام ارزشمند و پرمعنی را خدشه دار کند

2 اکوتوریسم چگونه به حفظ محیط‌زیست کمک می‌کند؟
یکی از بزرگ‌ترین مشکلاتی که برنامه‌های حفاظت از محیط‌زیست با آن روبه‌روست، نداشتن توجیه اقتصادی فعالیت‌های حفاظت از محیط‌زیست است. بودجه‌هایی که از طریق منابع دولتی در اختیار حفاظت قرار می‌گیرد معمولاً کافی نیست. بهره‌بردارانی که خواهان تصاحب مناطق طبیعی بکر هستند روزبه‌روز تعدادشان رو به فزونی است. آن‌ها خواهان بهره‌برداری صرفاً اقتصادی و بازگشت سرمایة خود در کمترین زمان هستند. بنابراین، منافع ملی و ارزش‌های طبیعی برای آن‌ها معمولاً جایگاه ارزشمندی ندارد و محدودیت‌های ایجادشده توسط متولیان منابع طبیعی را موانعی بازدارنده برای رونق اقتصادی خود می‌دانند. مکان‌های دست‌نخوردة طبیعی همواره موردتوجه چنین سرمایه‌دارانی بوده است که منافع شخصی خود را بر منافع ملی و زیست‌محیطی ترجیح می‌دهند و این مسئله حفاظت را پیچیده‌تر می‌سازد.
روش‌های مستقیم و غیرمستقیمی برای اینکه اکوتوریسم بتواند در حفاظت محیط‌زیست نقش خود را ایفا کند،وجود دارد.
1. روش غیرمستقیم
برخی از ساکنان بومی این مناطق، طبیعت پیرامون محل زندگی‌شان را حق خود برای بهره‌برداری‌های سنتی مانند چرای دام، کشاورزی، قطع درختان و شکار می‌دانند و از نگاه بسیاری از آن‌ها حفاظت به روش‌های رسمی و معمول از این مناطق چیزی جز تصاحب این حق به‌وسیلة دولت نیست. آن‌ها همواره مترصد بازپس‌گیری حق خود هستند. اکوتوریسم، که بر پایة استفادة پایدار از طبیعت و کسب درآمد از آن‌ها جهت حفاظت از این ارزش‌ها استوار است. مردم محلی و ساکنان حاشیة این مناطق در شکل اصولی اجرای برنامه‌های اکوتوریسم، صاحب معیشت‌های مکمل و یا حتی جایگزین برای بهره‌برداری سنتی شده و از منافعی پایدار چون اشتغال، درآمد و رفاه ناشی از استقرار تسهیلات زیربنایی در منطقه بهره‌مند می‌شوند. در این صورت است که حفظ منطقه با مشارکت همین مردم امکان‌پذیر خواهد بود.
2. روش مستقیم
دولت حفظ از منابع طبیعی را امری پرهزینه می‌داند و عموماً امکانات کافی برای حل‌وفصل مشکلات و مسائل آن نشان ندارد. بنابراین، کاملاً منطقی است که این مناطق در تلاش باشند به خودگردانی اقتصادی برسند و از درآمدهای حاصل از ورود بازدیدکنندگان بخشی از هزینه‌های صیانت از منطقه را تأمین کنند. مدیریت مناطق تحت حفاظت که مساحت نسبتاً زیادی هم دارند (ده درصد از خاک هر کشور) پرهزینه‌ است. همچنین نیروهای انسانی و تجهیزات برای مدیریت دقیق و صحیح در این مناطق مورد نیاز است. سایر امکانات و نیازها از جمله مقابله با شرایط بحرانی مانند آتش‌سوزی‌های عمدی، شیوع بیماری در میان جانوران، شیوع آفت‌های گیاهی، مقابله با کمبود آب و سایر بحران‌ها همچنین تجهیزاتی مانند هلیکوپترهای امدادی، اسلحه‌های بی‌هوشی، امکانات نقل‌وانتقال جانوران بیمار و… مستلزم بودجه و منابع مالی است. به‌منظور برقراری پایداری اقتصادی و خودگردانی مالی در پارک‌ها و مناطق تحت حفاظت دنيا، براي بازديد از جاذبه‌های طبيعي، از گردشگران وروديه دريافت می‌شود. ميزان اين وروديه متناسب با خدمات و امكانات ارائه‌‌شده است به‌طوری‌که رضایت‌مندی گردشگر در این مناطق نیز مدنظر قرار می‌گیرد. این منابع مالی می‌بایست مستقیماً برای حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی و جانوران و گیاهان ساکن آن صرف شود.
3. آگاه‌سازی مردم از اهمیت حفاظت
اجرای برنامه‌های اکوتوریسم در سطح ملی و منطقه‌ای برای طبقات مختلف مردم، از طریق آشنایی و آگاه‌سازی آنان با اهمیت حفاظت و ارزش‌های میراث طبیعی متعلق به خود آن‌ها، زمینة مشارکت آنان را در امر حفاظت فراهم می‌کند. چنانکه امروزه در بسیاری از کشورهای دنیا، که مردم به این سطح از آشنایی رسیده‌اند، حتی بر عملکرد دولت‌ها نظارت می‌کنند و مانع تخریب طبیعت می‌شوند. جنگل‌های سرسبز درصورت مدیریت صحیح برای اکوتوریست‌‌ها، می‌تواند برای جامعة میزبان درآمد بیشتری (در مقایسه با استفاده از چوب آن‌ها) فراهم سازد. همچنین ارزش جانوران وحشی زنده در زیستگاه طبیعی‌شان می‌تواند بیشتر از لاشة آن‌ها در بازار پراضطراب و ناامن غیرقانونی باشد.
با حضور گردشگران و تعاملات برقرارشده در زمینه‌های مختلف از جمله تبادلات فرهنگی، جامعة بومی بیش‌ازپیش در معرض پاسخ‌گویی به پرسش‌های مرتبط با ارزش‌های بومی و هویت اصیل خود قرار می‌گیرد: من کیستم؟ رابطة من و طبیعت پیرامونم چیست؟ چه باورها و خرده‌فرهنگ‌هایی دارم؟ این خرده‌فرهنگ‌ها ناشی از چیست؟ رابطة این فرهنگ با اقلیم پیرامونم چیست؟ از طرفی پرسش‌های گردشگران علاقه‌مند به طبیعت و فرهنگ نیز آن‌ها را بیشتر با هویت خود مواجه می‌سازد. آن‌ها می‌خواهند دربارة گذشتة بیشتر خود بدانند. بنابراین، به ریش‌سفیدان و گیس‌سفیدان روستا مراجعه می‌کنند. رفته‌رفته از ارزش‌های هویتی و منحصربه‌فرد منطقة خودآگاه می‌شوند و برای معرفی هرچه بیشتر آن به اکوتوریست‌ها شناخت خود را ارتقا می‌دهند. هرچه شناخت مردم بومی از ارزش‌هایی که تاکنون برای آن‌ها عادی بوده است، بیشتر شود ارتباط منطقی و اصیل میان خود و طبیعت‌شان را بهتر درک می‌کنند، بنابراین برای حفظ آن بیشتر تلاش می‌کنند. ارتقای خودباوری و عزت‌نفس و رضایت‌مندی از زندگی در حین انجام فعالیت‌های اکوتوریستی نیز می‌تواند یکی از دستاوردهای ارتقای آگاهی جوامع بومی محسوب شود. مجموعه‌ای از این تأثیرات، سرمایة اجتماعی جامعه را بالا می‌برد و احساس مسئولیت در برابر ارزش‌های طبیعی و فرهنگی را در آن‌ها ایجاد و تقویت می‌کند. در چنین شرایطی، جامعة بومی به آتش‌سوزی جنگل پیرامون محل زیست خود بی‌اعتنا نمی‌ماند و هنگام استفاده از منابع آبی برای مزرعه و دام خود غیرمسئولانه رفتار نمی‌کند. همچنین به‌سبب اختلافات قومی با استان مجاور، مسیر آب رودخانه را منحرف نمی‌کند و به صرف اینکه گونة جانوری در خطر انقراضی با نام استان دیگری شناخته شده است برای حفاظت از آن ‌گونه دچار تردید و ابهام نمی‌شود.
منبع :اکوتوریسم راهی برای گردشگری پایدار-افسانه احسانی- انتشارات مهکامه

اشتراک گذاری این نوشته در شبکه های اجتماعی :

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در google
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در print

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

fa_IR